Vì sao có Bitcoin — 9 trang giấy bắt cả thế giới phải viết luật
Bạn thân mến,
Đúng ngày này, cách đây 16 năm, Bitcoin suýt chết.
Ngày 15/08/2010, ai đó phát hiện trong khối số 74638 có một giao dịch tạo ra 184.467.440.737 đồng Bitcoin từ hư không. Hai địa chỉ, mỗi địa chỉ nhận 92,2 tỷ đồng.
Bạn để ý con số chứ? Cả hệ thống được thiết kế để chỉ có 21 triệu đồng tồn tại. Trong một khối, có người vừa đúc ra số coin nhiều gấp gần 9.000 lần con số đó.
Lỗi nằm ở chỗ rất đời: đoạn mã kiểm tra giao dịch không tính tới trường hợp cộng các con số lại thì tràn ra ngoài sức chứa của biến. Một lỗi mà bất kỳ lập trình viên nào cũng từng mắc.
Satoshi vá xong và phát hành bản mới trong 5 giờ. Khoảng 19 giờ sau sự cố, chuỗi đúng thắng lại ở khối số 74.691.
Bitcoin lúc đó 19 tháng tuổi. Không công ty nào đứng sau. Không đội ngũ nào trực. Chỉ có một người không ai biết mặt, ngồi vá lỗi trong đêm cho một thứ chưa ai coi là đáng tiền.
Tôi kể chuyện này đầu tiên vì nó nói một điều mà mọi bài viết về Bitcoin đều bỏ qua: thứ này không hề bất tử. Nó suýt chết. Nhiều lần. Cái giữ nó sống không phải là code hoàn hảo — mà là một người ở lại và giữ nhịp, kể cả những năm chẳng ai thèm nhìn.
Nhưng để hiểu vì sao 5 giờ vá lỗi đó lại quan trọng tới vậy, phải quay lại 2 năm trước đó. Quay lại cái đêm 31/10/2008, khi một tài liệu 9 trang xuất hiện trong hộp thư của vài trăm người, và gần như không ai buồn để ý.
Trên đời có vài tài liệu mà số người nhắc tới nó nhiều gấp hàng nghìn lần số người đã thật sự đọc nó. Đây là một trong số đó. Nó nằm công khai suốt 17 năm, ai cũng tải được, không mất một đồng nào. Và tôi dám nói: trong 100 người Việt đang cầm coin, khó có nổi 1 người đã mở nó ra.
Tôi mở nó ra rồi. Nhưng trước khi kể trong đó có gì, tôi muốn kể vì sao nó xuất hiện đúng cuối năm 2008, chứ không phải năm 1998, cũng không phải năm 2018.
Vì đây mới là phần tôi thấy đáng nghĩ nhất. Một thứ đổi được cả thế giới hiếm khi ra đời vì một người thông minh vượt trội. Nó ra đời vì 3 thứ tình cờ chín cùng một lúc: thiên thời, địa lợi, và nhân hòa.
Phần 1 · Thiên thời — năm 2008, niềm tin vào ngân hàng gãy công khai
Muốn hiểu vì sao có người ngồi viết ra một hệ thống tiền không cần ngân hàng, phải nhớ lại mấy tháng trước đó thế giới vừa nhìn thấy gì.
Tháng 9 năm 2007 — hàng người xếp trước cửa ngân hàng ở nước Anh
Ngày 14/09/2007, một ngân hàng Anh tên Northern Rock không vay được tiền ngắn hạn nữa, phải chạy sang Ngân hàng Trung ương Anh xin cứu.
Tin lọt ra ngoài. Và hôm sau, người gửi tiền xếp hàng dài trước các chi nhánh để rút tiền của mình về.
Đó là vụ rút tiền hàng loạt đầu tiên ở Anh sau khoảng 140 năm. Cả một thế hệ người Anh chưa từng nhìn thấy cảnh đó. Nó lên truyền hình khắp thế giới: những người bình thường, đứng dưới mưa, xếp hàng để lấy lại tiền của chính họ từ một nơi họ vẫn tin là an toàn nhất.
Hình ảnh đó là câu hỏi đầu tiên: nếu chỗ an toàn nhất cũng có thể không trả được tiền, thì "an toàn" nghĩa là gì?
Ngày 15/09/2008 — ngân hàng 158 tuổi sập trong một cuối tuần
Đúng một năm sau, chuyện lớn hơn nhiều xảy ra ở Mỹ.
Ngày 15/09/2008, ngân hàng đầu tư Lehman Brothers nộp đơn phá sản. Trên giấy tờ, hãng khai 639 tỷ đô tài sản và 613 tỷ đô nợ. Đó là vụ phá sản lớn nhất lịch sử nước Mỹ, và tới nay vẫn giữ kỷ lục.
Ngay hôm đó, chỉ số Dow Jones rơi hơn 500 điểm — cú rơi mạnh nhất kể từ ngày thị trường mở cửa lại sau vụ khủng bố 11/09/2001.
Lehman Brothers thành lập năm 1850. Nó sống qua Nội chiến Mỹ, qua 2 cuộc thế chiến, qua Đại Khủng hoảng 1929. Rồi nó biến mất trong một cuối tuần.
Ngày 03/10/2008 — 700 tỷ đô tiền thuế đi cứu ngân hàng
Chưa đầy 3 tuần sau, Quốc hội Mỹ thông qua và Tổng thống ký ban hành một đạo luật cho phép chi 700 tỷ đô để mua lại tài sản xấu của các ngân hàng.
Đây là chỗ mà rất nhiều người bình thường trên khắp thế giới cảm thấy một điều rất khó nuốt, và nó là hạt mầm của mọi chuyện sau này:
Ngân hàng đánh bạc bằng tiền của người gửi. Thắng thì họ giữ. Thua thì người đóng thuế trả. Và người đóng thuế không được hỏi ý kiến.
Tháng 10 năm 2008 — cả một quốc gia vỡ nợ trong 3 ngày
Cùng tháng đó, ở Iceland, 3 ngân hàng lớn nhất nước sụp đổ trong 3 ngày.
Con số làm người ta choáng nhất không phải số tiền, mà là tỷ lệ: tổng tài sản của 3 ngân hàng ấy bằng khoảng 10 lần tổng sản phẩm quốc nội của cả nước, và bằng 20 lần ngân sách nhà nước.
Đó là vụ sụp đổ hệ thống tài chính đầu tiên ở một nền kinh tế phát triển kể từ sau Thế chiến thứ hai. Một đất nước 300 nghìn dân bị kéo xuống bởi mấy nhà băng của chính mình.
Đây là điều tôi muốn bạn giữ lại từ phần này: trước năm 2007, câu "phải tin ngân hàng" là một câu không ai buồn cãi. Nó giống như "phải thở bằng phổi". Nói ra còn thấy thừa.
Sau 13 tháng đó, lần đầu tiên trong nhiều thế hệ, một số lượng rất lớn người bình thường bắt đầu hỏi một câu mà trước đây chỉ vài nhà nghiên cứu lập dị mới hỏi: có cách nào khác không?
Phần 2 · Địa lợi — Satoshi không phát minh ra một mảnh nào cả
Có thiên thời rồi vẫn chưa đủ. Người ta đã tức ngân hàng từ mấy trăm năm nay. Cái khác của năm 2008 là lần đầu tiên có đủ đồ nghề để làm một thứ thay thế thật sự.
Và đây là chỗ tôi nghĩ nhiều người hiểu sai nhất về Satoshi.
Ông không phát minh ra một mảnh kỹ thuật nào cả. Không một mảnh.
Rồi một người ghép được — và viết ra chỉ trong 9 trang giấy.
Cái vĩ đại của Bitcoin không nằm ở mảnh nào trong đó. Nó nằm ở nước ghép.
Tôi hay nghĩ về chuyện này khi làm việc của mình. Người ta thường tưởng đột phá là nghĩ ra một thứ chưa ai nghĩ. Phần lớn thời gian thì không phải. Đột phá thường là ghép lại những mảnh ai cũng đang cầm, theo một cách chưa ai thử. Mảnh thì cũ. Cách ghép mới là mới.
Phần 3 · Nhân hòa — một đám người đã chờ sẵn 16 năm
Thiên thời có. Địa lợi có. Nhưng một tài liệu 9 trang gửi vào chỗ vắng người thì vẫn chết yểu.
Điều may mắn thứ 3 — và tôi cho là quyết định nhất — là năm 2008 đã có sẵn một cộng đồng ngồi chờ đúng thứ này suốt 16 năm.
Tháng 9 năm 1992 — một danh sách thư điện tử ra đời
Năm 1992, 3 người tên Eric Hughes, Timothy C. May và John Gilmore lập ra một danh sách thư điện tử. Người tham gia gọi nhau là cypherpunk — tạm hiểu là những người dùng mật mã để bảo vệ quyền riêng tư của cá nhân trước các tổ chức lớn.
Ngày 09/03/1993, Eric Hughes công bố một văn bản ngắn tên "A Cypherpunk's Manifesto". Câu mở đầu của nó:
"Privacy is necessary for an open society in the electronic age."
Tạm dịch: quyền riêng tư là thứ cần thiết cho một xã hội mở trong thời đại điện tử.
Danh sách thư ấy chạy suốt hơn một thập kỷ. Người trong đó viết mã, tranh luận, thử nghiệm. Và một trong những đề tài họ quay đi quay lại nhiều nhất chính là: làm sao có tiền điện tử mà không cần ngân hàng.
Cái hố mà mọi người cùng rơi vào
Chỗ tắc của họ giống hệt nhau, và nó đơn giản tới mức khó chịu.
Tôi đưa bạn một tờ 500 nghìn. Tờ tiền rời khỏi tay tôi sang tay bạn — tôi không còn nó nữa. Chuyện đó hiển nhiên tới mức không ai nghĩ tới.
Giờ tôi gửi bạn một tệp tin 500 nghìn. Tệp tin thì sao chép được. Tôi gửi bạn xong, tôi vẫn giữ một bản y hệt, và tôi gửi tiếp cho người thứ ba. Không ai biết, vì cả 2 bản đều thật như nhau.
Muốn chặn chuyện đó thì phải có ai đó ghi sổ và tuyên bố giao dịch nào tới trước. Mà hễ có người ghi sổ, thì lại phải tin người ghi sổ. Vòng tròn khép lại đúng chỗ nó bắt đầu.
Satoshi viết thẳng cái vòng tròn ấy ra trong mục 2, và tôi chép nguyên văn:
"The problem with this solution is that the fate of the entire money system depends on the company running the mint, with every transaction having to go through them, just like a bank."
Tạm dịch: vấn đề của cách này là số phận của cả hệ thống tiền tệ phụ thuộc vào công ty vận hành cái xưởng đúc tiền đó, và mọi giao dịch đều phải đi qua họ — y hệt một ngân hàng.
Những người đã thử, và chỗ từng người dừng lại
Phần 4 · Đêm 31/10/2008 — bức thư, và người duy nhất trả lời
Ngày 31/10/2008, một người ký tên Satoshi Nakamoto gửi vào chính danh sách thư về mật mã học ấy một tài liệu 9 trang.
Không họp báo. Không nhà đầu tư. Không công ty. Không một đồng vốn nào. Người nhận là vài trăm nhà nghiên cứu và lập trình viên. Không ai trong số đó biết cái tên này là ai.
Và đây là chi tiết mà tôi nghĩ ai kể chuyện Bitcoin cũng nên kể, vì nó rất người:
Đa số làm ngơ, hoặc chê. Người thì bảo hệ thống sẽ không chịu nổi khi quy mô lớn lên. Người bàn về băng thông. Người nghi về động cơ kinh tế. Không có tiếng vỗ tay nào.
Trong đám đông im lặng ấy, có một người trả lời.
Tên ông là Hal Finney — một nhà mật mã học kỳ cựu, một trong những người của cộng đồng cypherpunk từ những ngày đầu. Ông không chỉ trả lời. Ông tải phần mềm về, chạy thử, và trở thành người thứ hai trên đời vận hành một máy trong mạng lưới ấy.
Ngày 12/01/2009, Satoshi chuyển 10 BTC cho Hal Finney. Đó là giao dịch đầu tiên giữa 2 con người trong lịch sử Bitcoin. Nó nằm ở khối số 170.
Và đây là chi tiết làm tôi ngồi lặng khá lâu:
Satoshi và Hal Finney chưa từng gặp mặt nhau. Cả hệ thống được thiết kế để 2 người có thể trao cho nhau giá trị mà không cần biết nhau là ai — và giao dịch đầu tiên của nó đúng là như vậy.
Một người vô danh gửi tiền cho một người ông chưa từng gặp, bằng một thứ chưa ai công nhận là tiền, để chứng minh rằng thứ đó chạy được. Không có nghi lễ nào. Không ai chụp ảnh. Chỉ có một dòng trong sổ, và nó vẫn nằm đó tới hôm nay.
Hal Finney về sau mắc bệnh xơ cứng teo cơ một bên và qua đời năm 2014. Ông là một trong những người đầu tiên tin vào thứ này, ở cái lúc tin vào nó chẳng mang lại lợi lộc gì.
Phần 5 · 73 ngày — từ 9 trang giấy thành một mạng lưới sống
Phần 6 · Ngày 15/08/2010 — 5 giờ giữ cho một thứ khỏi chết
Giờ quay lại chuyện tôi kể ở đầu bài, và kể cho hết.
Hôm ấy Bitcoin mới 19 tháng tuổi. Giá một đồng khoảng vài xu. Cả mạng chỉ có một nhúm người chạy máy. Không công ty nào đứng sau, không quỹ đầu tư nào, không đội kỹ thuật trực 24 giờ.
Rồi trong khối số 74638 xuất hiện một giao dịch tạo ra 184.467.440.737 đồng coin từ hư không, chia cho 3 địa chỉ.
Nếu để yên, mọi lời hứa trong 9 trang giấy kia sụp cùng một lúc. Cái tài liệu ấy nói về một hệ thống mà không ai đúc thêm tiền được. Vừa có người đúc ra số tiền nhiều gấp gần 9.000 lần tổng cung.
Satoshi phát hành bản vá trong 5 giờ kể từ lúc lỗi bị phát hiện. Bản vá đó thêm một luật mới: từ chối mọi giao dịch có tổng đầu ra vượt quá mức cho phép. Khoảng 19 giờ sau, chuỗi đúng vượt lên và thắng ở khối số 74.691. Chuỗi chứa giao dịch giả bị bỏ lại.
Tôi kể chuyện này kỹ vì nó phá tan một huyền thoại mà thị trường rất thích: rằng Bitcoin là thứ hoàn hảo, bất biến, không thể sai.
Không. Nó có lỗi. Nó suýt chết. Cái giữ nó sống không phải là code hoàn hảo — mà là một người ở lại và giữ nhịp, cộng một nhúm người chịu nâng cấp máy của mình trong đêm.
Đây cũng là chỗ tôi thấy bài học lớn nhất cho bất kỳ ai đang dựng một thứ gì đó dài hơi. Sản phẩm không thắng vì nó hoàn hảo lúc ra mắt. Nó thắng vì có người ở lại vá nó, ngày qua ngày, trong những năm chẳng ai thèm nhìn.
Phần 7 · Rồi người viết ra nó bỏ đi
Satoshi Nakamoto hoạt động công khai khoảng 2 năm. Ông viết mã, trả lời câu hỏi trên diễn đàn, vá lỗi, tranh luận với người khác về thiết kế.
Ngày 12/12/2010, ông đăng bài cuối cùng lên diễn đàn. Sau đó ông còn trao đổi thư riêng thêm ít lâu. Trong lá thư cuối được biết tới, gửi ngày 26/04/2011 cho một lập trình viên tên Gavin Andresen, ông nói mình đã chuyển sang việc khác, rồi bàn giao lại chiếc khóa vẫn dùng để phát cảnh báo cho toàn mạng.
Từ đó tới nay, im lặng tuyệt đối.
Không ai biết Satoshi Nakamoto là đàn ông hay phụ nữ, là một người hay một nhóm, còn sống hay đã mất. Nhiều nhà báo đã chỉ đích danh vài người. Không lần nào có bằng chứng đứng vững.
Phần 8 · Kho báu nằm im 16 năm, ai cũng nhìn thấy, không ai chạm được
Đây là chỗ mà tôi nghĩ nếu dựng thành phim thì không đạo diễn nào dám viết, vì khán giả sẽ chê là bịa.
Năm 2013, một nhà nghiên cứu tên Sergio Demián Lerner phát hiện ra một dấu vết rất lạ trong những khối đầu tiên của mạng lưới. Cách các khối đó được tạo ra mang một khuôn mẫu riêng, khác hẳn phần còn lại — như một nét chữ ký lặp đi lặp lại. Ông gọi nó là khuôn Patoshi.
Lần theo nét chữ ký ấy, người ta đếm ra khoảng 1,1 triệu đồng coin, được tạo ra trong giai đoạn từ đầu năm 2009 tới giữa năm 2010, gần như chắc chắn thuộc về cùng một người. Con số đó bằng khoảng 4,8% toàn bộ số coin sẽ từng tồn tại.
Chỗ coin ấy nằm rải trên khoảng 20.000 địa chỉ. Ai cũng xem được. Ai cũng theo dõi được từng ngày.
Và trong 16 năm, chưa một đồng nào trong số đó nhúc nhích.
Người tạo ra thứ này, nếu muốn giàu, chỉ cần vài cú bấm chuột. Ông không bấm. Suốt 16 năm.
Có 3 cách lý giải, và không cách nào chứng minh được: ông đã mất, ông làm mất khóa, hoặc ông cố ý không đụng tới. Chính nhà nghiên cứu tìm ra khuôn Patoshi thì nghiêng về khả năng cuối.
Tôi để ý một điều mà ít người nói tới. Cả hệ thống này sinh ra để không phải tin bất kỳ ai. Nếu người sáng lập còn ở lại, còn giữ tiếng nói, còn cầm một khối tài sản có thể khuấy đảo thị trường — thì mọi người vẫn đang phải tin một con người. Ông đi, và không đụng tới đồng nào, thì lời hứa trong 9 trang giấy mới thành thật.
Phần 9 · 9 trang giấy đó đã bắt cả thế giới ngồi lại viết luật
Bây giờ tới phần mà tôi nghĩ ai cũng nên nhìn một lượt. Đây không phải cách nói cho kêu — đây là danh sách những việc đã xảy ra, và mỗi việc đều tra lại được.
Một người không ai biết mặt, viết 9 trang, gửi vào một danh sách thư có vài trăm người đọc, và đa số làm ngơ. 17 năm sau, các bộ tài chính phải lập ban soạn thảo vì nó.
Phần 10 · Rồi tôi mở 9 trang đó ra, và thứ tôi tìm thấy là một loạt số 0
Tôi tải bản gốc từ trang chính thức về máy, bóc chữ ra bằng máy, rồi đếm. Không đếm bằng mắt, không đọc lại của ai.
Còn một chi tiết nữa mà tôi phải đếm lại 3 lần vì không tin nổi: chữ "bitcoin" chỉ xuất hiện đúng 2 lần trong cả tài liệu — một lần ở tiêu đề, một lần ở dòng địa chỉ trang web.
Trong toàn bộ phần nội dung của 9 trang, người viết ra Bitcoin không viết chữ "bitcoin" lấy một lần nào. Ông gọi thứ mình mô tả là "electronic coin" — đồng tiền điện tử. Cái tên nằm ở ngoài bìa, không nằm trong ruột.
Phần 11 · Vậy trong 9 trang đó thật sự có gì
Nếu chữ giá không có, chữ đầu tư không có, chữ blockchain không có — thì ông viết gì?
Tôi đếm tiếp, và 2 con số này trả lời gọn:
Chữ "trust" — niềm tin — xuất hiện 14 lần. Chữ "honest" — trung thực — xuất hiện 15 lần.
Toàn bộ 9 trang là một bài toán về niềm tin. Và đây là chỗ tôi muốn nói thật với bạn: bên trong nó đơn giản hơn nhiều so với những gì người ta đồn. Rút gọn lại thì chỉ có 3 ý.
Ông không giả định con người tử tế. Ông giả định con người tham, rồi sắp xếp sao cho lòng tham chảy về phía trung thực. Trong mục 6, ông viết thẳng: một kẻ có đủ sức mạnh để gian lận sẽ thấy chơi đúng luật có lợi hơn, vì luật cho hắn nhiều coin hơn tất cả những người còn lại cộng lại.
Cả ngành sau này rút gọn tinh thần đó thành 3 chữ: Don't trust, verify — đừng tin, hãy tự kiểm.
Một chi tiết nhỏ giải thích thứ cả thị trường đang làm mà không biết vì sao
Ở trang 8, Satoshi in một bảng số. Ông tính xác suất một kẻ gian đuổi kịp và sửa lại sổ, nếu bạn đã chờ thêm một số khối được nối vào sau giao dịch của mình.
Với giả định kẻ đó nắm 10% sức mạng: chờ 1 khối thì xác suất hắn lật ngược được vẫn còn khoảng 20,5%. Chờ 3 khối, còn 1,3%. Chờ 6 khối, còn 0,024%.
Nếu bạn từng rút tiền từ một sàn nào đó và thấy dòng chữ "đang chờ 6 xác nhận" — thì con số 6 ấy không do sàn nào nghĩ ra. Nó nằm trong bảng tính ở trang 8 của một tài liệu viết năm 2008.
Phần 12 · Ngày 03/01/2009 — dòng chữ duy nhất Satoshi tự tay khắc vào sổ
Trong khối đầu tiên có một chỗ trống để người tạo khối ghi gì tùy ý. Satoshi ghi vào đấy đúng một dòng:
"The Times 03/Jan/2009 Chancellor on brink of second bailout for banks"
Tạm dịch: báo The Times ngày 03/01/2009 — Bộ trưởng Tài chính sắp phải cứu các ngân hàng lần thứ hai.
Đó là nguyên văn tiêu đề trang nhất tờ The Times của Anh hôm ấy.
Bạn để ý sự trùng khớp chứ? Ở mục 3 của tài liệu, Satoshi có gợi ý rằng muốn chứng minh một dữ liệu đã tồn tại vào một thời điểm, người ta có thể công bố nó lên báo giấy. Rồi khi tạo khối đầu tiên, ông làm gần đúng như vậy nhưng theo chiều ngược lại: ông nhét một tiêu đề báo giấy vào trong khối.
Dòng chữ đó làm 2 việc cùng lúc. Nó chứng minh khối này không thể được tạo ra trước ngày 03/01/2009, vì lúc đó tờ báo chưa in. Và nó nói ra lý do người ta ngồi viết thứ này: hệ thống cũ vừa hỏng, và người dân đang trả tiền cho việc sửa nó.
Cả 9 trang không có một câu nào chỉ trích ngân hàng. Không một chữ giận dữ. Nhưng dòng duy nhất ông tự tay khắc vào sổ, vĩnh viễn không xóa được, thì là một tiêu đề báo về việc cứu ngân hàng.
Đó là vết dao khắc lên tường ngay lúc dựng nhà. Ông không viết ra kết luận. Ông để nó ở đó, 17 năm nay, cho ai đọc thì tự hiểu.
Phần 13 · Ngày 22/05/2010 — 2 chiếc pizza, và cách kể sai về chúng
Hơn một năm sau khối đầu tiên, thứ này vẫn chưa đổi được lấy một món đồ thật nào. Nó chạy, nhưng chưa ai dùng nó để mua gì.
Ngày 18/05/2010, một người tên Laszlo Hanyecz đăng lên diễn đàn một lời rao rất đời thường: ông trả 10.000 BTC cho ai đặt giùm ông 2 chiếc pizza cỡ lớn, để ăn còn thừa sang hôm sau.
4 ngày sau, ngày 22/05/2010, một người khác nhận lời, đặt 2 chiếc pizza Papa John's hết khoảng 25 đô, và nhận 10.000 BTC. Lúc đó chỗ coin ấy đáng khoảng 41 đô.
Người ta hay kể chuyện này theo kiểu tiếc của: quy ra tiền hôm nay rồi xuýt xoa. Tôi nghĩ kể vậy là bỏ mất phần hay nhất.
Cái đáng nhớ của ngày 22/05/2010 không phải 10.000 đồng coin. Là hôm đó, lần đầu tiên một thứ chỉ tồn tại trong máy tính đổi được lấy một món đồ có thật, do 2 người tự thỏa thuận với nhau, không qua ngân hàng nào. Đúng thứ 9 trang giấy kia mô tả. Bài toán đặt ra cuối năm 2008 vừa được giải xong bằng 2 chiếc pizza.
Và bạn để ý mốc thời gian chứ? Chuyện pizza xảy ra ngày 22/05/2010. Vụ lỗi 184 tỷ coin xảy ra ngày 15/08/2010 — chưa đầy 3 tháng sau. Nghĩa là gần như ngay sau khoảnh khắc đẹp nhất, thứ này suýt chết.
Phần 14 · Và Việt Nam đi từ chỗ cấm tới chỗ công nhận
Tôi viết bài này trong một trang chuyên về luật tài sản số Việt Nam, nên phải nói cho rõ chỗ nối.
Ngày 21/07/2017, Ngân hàng Nhà nước ra Công văn số 5747/NHNN-PC, khẳng định tiền ảo nói chung và Bitcoin nói riêng không phải là tiền tệ và không phải phương tiện thanh toán hợp pháp. Năm 2018, Thủ tướng ra Chỉ thị 10/CT-TTg siết chặt thêm: tổ chức tín dụng không được giao dịch liên quan tới tiền ảo, phải báo cáo giao dịch đáng ngờ, và hạn chế nhập khẩu máy đào.
Đây là chỗ rất nhiều người Việt hiểu lệch suốt gần 10 năm, và tôi muốn tách cho rõ:
Và nếu bạn đã đọc tới đây, bạn sẽ thấy chỗ mỉa mai nhất của cả câu chuyện:
Thứ Việt Nam cấm năm 2017 — dùng Bitcoin để trả tiền cho nhau mà không qua ngân hàng — chính là thứ duy nhất Satoshi thiết kế nó để làm. Tên tài liệu là "hệ thống tiền mặt điện tử". Nhà nước cấm đúng chức năng gốc, và để ngỏ cái chức năng mà bản gốc không hề nhắc tới: giữ nó như một món tài sản.
Gần 10 năm sau, khung pháp lý đổi hẳn. Việt Nam bây giờ công nhận tài sản mã hóa, cho phép mở sàn có giấy phép, thu thuế, và đặt mức phạt — qua 4 văn bản tôi đã xếp lại trong một bài riêng, có link tới bản gốc từng cái.
Đọc theo mạch của bài này thì hướng đi ấy rất có lý: nhà nước không công nhận Bitcoin như một loại tiền, mà công nhận nó như một loại tài sản. Đúng cái chức năng bản gốc không nói tới, và không phải cái chức năng bản gốc được thiết kế cho.
Hiểu chỗ đó thì nhiều thứ trong luật tự nhiên sáng ra. Vì sao nhà nước bắt phải giao dịch qua tổ chức được Bộ Tài chính cấp phép — vì thiết kế gốc cố tình bỏ trung gian đi, mà quản lý thì cần trung gian để nhìn vào. Vì sao thuế tính trên từng lần bán thay vì trên lãi — vì bên thu thuế cần một chỗ đứng để thấy được giao dịch.
Còn một mảnh tôi cố ý không đưa vào bài này: mức phạt cụ thể cho việc dùng tiền ảo làm phương tiện thanh toán. Văn bản quy định mức đó đã được thay thế, và tôi chưa đối chiếu bản mới tới nơi. Chỗ nào chưa đọc tới, tôi không viết.
Tóm lại
Một người không ai biết mặt viết 9 trang giấy, gửi vào một danh sách thư vài trăm người, đúng 6 tuần sau vụ phá sản lớn nhất lịch sử nước Mỹ. Đa số làm ngơ. Đúng một người trả lời. 73 ngày sau, 2 người chưa từng gặp mặt trao nhau 10 đồng coin. 19 tháng sau, thứ đó suýt chết vì một lỗi cộng số, và được vá trong 5 giờ. Rồi người viết ra nó biến mất, để lại khoảng 1,1 triệu đồng coin nằm im 16 năm, chưa từng đụng tới.
Nếu bạn chỉ giữ lại một điều từ bài này, tôi mong đó là điều này:
Satoshi không thông minh hơn những người đi trước ở phần mật mã. Ông không phát minh ra một mảnh đồ nghề nào. Cái ông làm là đứng đúng chỗ, đúng lúc, và ghép lại những mảnh ai cũng đang cầm theo một cách chưa ai thử.
Thiên thời: cả thế giới vừa nhìn thấy vết nứt trong thứ họ tin nhất. Địa lợi: đồ nghề đã nằm trên bàn suốt 30 năm. Nhân hòa: một cộng đồng đã ngồi chờ sẵn 16 năm, đủ giỏi để hiểu ngay, và đã tự thử tới 4 lần nên biết chính xác cái khó nằm ở đâu.
Thiếu một chân trong 3 chân đó, 9 trang giấy kia chỉ là một bài viết hay bị quên sau một tuần.
Nhưng có cả 3 chân vẫn chưa đủ. Còn một thứ nữa, và đây mới là thứ tôi nghĩ về nhiều nhất:
Satoshi không thắng vì code hay nhất — nhiều dự án code hay hơn đã chết. Ông thắng vì cuốn sổ của ông không nghỉ một khối nào, kể cả những năm chẳng ai thèm nhìn. Ông giữ nhịp 10 phút một khối, đều đặn, suốt những tháng cả mạng chỉ có vài cái máy.
Bên trong 9 trang đó đơn giản hơn người ta tưởng nhiều — 3 ý, đọc một buổi tối là xong. Nó sống tới hôm nay không phải vì nó khó, mà vì nó là một trong rất ít thứ mà người tạo ra không lấy gì cho mình cả. Không tên tuổi. Không công ty. Không một đồng nào trong chỗ 1,1 triệu coin đang nằm đó, ai cũng nhìn thấy, suốt 16 năm.
Bản gốc nằm ở cuối bài. Nó dài 9 trang, ngắn hơn hầu hết hợp đồng mua nhà, tải miễn phí — và tôi mong bạn tải. Vì sau khi đọc rồi, bạn sẽ nghe mọi tranh cãi về Bitcoin bằng một đôi tai khác hẳn, kể cả những tranh cãi sắp tới về luật Việt Nam.
Đọc xong rồi thì đi tiếp đâu
Bài này tôi ngồi với nó hơn một tháng. Đọc bản gốc 9 trang, hỏi tới hỏi lui, đối chiếu từng mốc với nguồn thứ hai, rồi để đó cho ngấm. Phần viết ra chỉ là chặng cuối.
3 chỗ dưới đây là nơi tôi làm tiếp cùng một việc đó.
Còn tập sau, tôi ngồi với một chuyện gốc khác — chuyện mà người Việt hỏi tôi nhiều thứ nhì sau chuyện luật: mấy sàn lớn từng sập thì sập vì cái gì, và người gửi tiền ở đó mất tiền theo cách nào. Tôi sẽ làm nó đúng độ sâu như bài này: mở hồ sơ tòa án và báo cáo điều tra ra đọc, không kể lại của ai.
Nguồn — bản gốc, mời bạn đọc ở đây
Cái tôi viết phía trên là bản kể lại bằng tiếng thường. Bản có giá trị vẫn là mấy tài liệu dưới đây, nên tôi để nguyên đường dẫn ở đây cho bạn mở ra đọc thẳng bất cứ lúc nào.
Chúc bạn khai ngộ
Master Xuân Hùng
P.s: Sống trong mục tiêu.
Từ mục tiêu, con đường sẽ hiện dần ra.